Toespraak 4 mei 2026 van Vincent van Neerbos
Dames en heren, jongens en meisjes,
Vandaag zijn we samen, als buren, als families, als gemeenschap, om te herdenken. We herdenken de burgers en militairen die sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Hier in Nederland, maar ook elders in de wereld.
Voor sommigen van ons is de oorlog iets van lang geleden. Voor anderen leeft hij nog elke dag. Maar voor ons allemaal geldt: hun levens, hun keuzes en hun lot verbinden ons, generaties later, met een verleden dat diepe sporen heeft achtergelaten. Ook als je die tijd zelf nooit hebt meegemaakt.
Het landelijke jaarthema van dit jaar is “De geschiedenis begrijpen”. Dat klinkt misschien als iets voor schoolboeken of musea. Maar het gaat eigenlijk over iets heel eenvoudigs: begrijpen waarom we hier vandaag samen staan. Begrijpen waarom deze dag belangrijk is.
Herdenken is meer dan terugkijken. Het vraagt ook om luisteren. Luisteren naar de stemmen van een generatie die bijna verdwenen is. De laatste ooggetuigen van de oorlog kunnen hun verhalen steeds minder vaak zelf vertellen. Veel van hen zijn inmiddels overleden. Wat overblijft, zijn hun herinneringen, de lessen die zij wilden doorgeven en de verantwoordelijkheid die nu bij ons ligt.
De geschiedenis begrijpen betekent dat we verder kijken dan alleen de grote gebeurtenissen. Het betekent dat we oog hebben voor persoonlijke verhalen. Verhalen van gewone mensen. Mensen die ’s ochtends opstonden en niet wisten wat de dag zou brengen. Mensen die nooit hadden gedacht een oorlog mee te maken, en die toch voor ingrijpende keuzes kwamen te staan.
Die geschiedenis speelde zich af in onze eigen dorpen en straten. Ook hier waren gezinnen die hun dierbaren verloren. Ook hier waren mensen die onderdoken, die anderen hielpen, die moesten vluchten, die wachtten en hoopten dat de oorlog voorbij zou gaan. En ook hier zijn littekens achtergebleven — soms zichtbaar, soms alleen voelbaar, in families, van generatie op generatie.
Het is aan ons om die herinneringen levend te houden. Niet omdat we in het verleden willen blijven hangen, maar omdat we willen begrijpen wat vrijheid kost.
De historische werkgroepen in onze gemeente doen daarin belangrijk werk. Zij verzamelen en bewaren ons verleden. Ze zorgen ervoor dat verhalen uit de Tweede Wereldoorlog niet verdwijnen, zodat ook jonge mensen kunnen blijven horen wat hier is gebeurd.
Een van die verhalen is het verhaal van de beschieting van de Wiljo.
Op 9 september 1944 werd op de Maas bij Oijen een klein bootje, de Wiljo, beschoten door Engelse jachtvliegtuigen. De piloten zagen beweging op de rivier en dachten dat het om een vijandelijk doel ging.
Aan boord zaten geen soldaten, maar een gezin uit onze gemeenschap. Het bootje was onderweg van Maasbommel naar Alphen om een clandestien geslacht varken op te halen. Het voedsel was schaars. Vlees was alleen op de bon verkrijgbaar.
Over de dijk durfden zij niet te gaan, omdat daar een Duitse post stond. Ze waren bang dat het vlees in beslag zou worden genomen. De oversteek over de Maas leek het minste risico, ondanks waarschuwingen dat geallieerde vliegtuigen op alles zouden schieten wat zich over de rivier bewoog.
Die keuze liep fataal af. De beschieting kostte drie volwassenen het leven. Alleen het bijna driejarige jongetje Wim overleefde. Hij raakte gewond aan zijn arm en werd naar het ziekenhuis in Oss gebracht.
Na zijn ontslag verbleef Wim anderhalf jaar bij een gezin in Alphen en groeide daarna op bij een tante.
De sleepboot Wiljo vaart nog steeds rond, tegenwoordig onder de naam Johan.
Dit verhaal laat zien hoe de grote wereldgeschiedenis plotseling heel dichtbij komt. Het laat zien hoe oorlog gewone mensen treft. Ouders. Kinderen. Gezinnen. Het laat zien hoe één moment een leven voorgoed kan veranderen.
Herdenken doen we niet alleen door hier te staan op 4 mei. We doen het ook door wat we van deze verhalen leren toe te passen in ons dagelijks leven. Door ons uit te spreken tegen onrecht. Tegen uitsluiting. Tegen verdeeldheid en onverschilligheid.
Vrijheid vraagt onderhoud. Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid.
Wat vrijheid precies betekent, is niet in beton gegoten. In 1941 sprak de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt over de Four Freedoms: vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid, vrijwaring van gebrek — het recht op basisbehoeften — en vrijwaring van angst of vrees.
Juist die laatste vrijheid is vandaag belangrijk. Vrijwaring van angst betekent niet dat de wereld geen gevaren kent. Het betekent dat we het recht hebben om ons niet laten beheersen door angst. Dat we blijven nadenken, blijven praten en blijven kijken naar wat echt belangrijk is. Dat we ons niet bang hoeven laten maken.
We leven in Nederland in een van de veiligste en welvarendste samenlevingen ooit. Toch worden we dagelijks geconfronteerd met angst en bangmakerij. Via sociale media. Via krantenkoppen. Via meningen die hard worden geroepen op verjaardagen of in de politiek.
Echte vrijheid vraagt iets anders. Ze vraagt nuchterheid. Historisch besef. En het vermogen om dingen in verhouding te zien. Angst verdwijnt niet door beloften van bovenaf, maar door kritisch denken. Door vertrouwen in een open samenleving. En door vertrouwen in elkaar.
In een tijd waarin de wereld opnieuw wordt getekend door oorlogen, polarisatie en onzekerheid, is het belangrijk dat we blijven beseffen wat er op het spel staat. De geschiedenis begrijpen helpt ons niet alleen het verleden te duiden, maar ook richting te geven aan hoe wij vandaag met elkaar omgaan.
De mensen die wij vandaag herdenken hebben te veel gegeven om ons nu nog door angst te laten leiden.
Laten we daarom niet alleen herdenken, maar ook voelen wat deze dag van ons vraagt. Dat we blijven investeren in vrede. Dat we naar elkaar blijven luisteren. En dat we de vrijheid die voor ons is bevochten, met zorg en moed doorgeven aan de generaties na ons.
We zijn straks samen twee minuten stil.
En denken aan hen.
Aan wie wij te danken hebben dat wij vandaag niet bang hoeven te zijn.
Dank u wel.
Vincent van Neerbos,
burgemeester